VERSLAG WORKSHOPS

Een verslag van – slechts – een paar workshops en lezingen uit het programma van 2026 lees je hieronder: 

1. Breinbewust leren en effectieve leerstrategieën

Yves Moerkofski bracht ons terug naar de kern van onderwijs: wat gebeurt er eigenlijk in het brein als leerlingen leren? Hij slaat een brug tussen cognitieve psychologie en de onderwijspraktijk. Zijn centrale boodschap: leren is een blijvende verandering in hersenverbindingen – en dat kost moeite. Als leren geen moeite kost, vindt er waarschijnlijk weinig leren plaats.
Hij liet zien dat veel populaire leerstrategieën – herlezen, samenvatten, markeren – weinig effectief zijn. In plaats daarvan presenteerde hij vier bewezen effectieve leerstrategieën:

• Gespreid leren (spaced practice): herhalen in de tijd versterkt ‘olifantenpaadjes’ in het brein.
• Afwisselen (interleaving): oefenvormen door elkaar aanbieden bevordert dieper begrip.
• Dual coding: leerstof combineren in woorden én beelden vergroot retentie.
• Actief ophalen (retrieval practice): kennis ophalen ís leren.

Voor de havist, die vaak slim is maar niet altijd strategisch leert, ligt hier een enorme kans. Belangrijk is ook dat leerlingen begrijpen hoe leren werkt. Breineducatie vergroot eigenaarschap: als leerlingen weten waarom iets werkt, zijn ze eerder bereid het toe te passen.
Voor schoolleiders biedt dit ook een strategisch perspectief: effectieve leerstrategieën vragen om gezamenlijke taal en aanpak in de school. Wanneer teams hier schoolbreed op inzetten, ontstaat consistentie. Dat vergroot niet alleen leeropbrengsten, maar ook het gevoel van grip bij leerlingen.

Yves is expert op het gebied van ‘breinbewust leren’ en studiebegeleiding bij de Leerhalte.

2. De havoP-leerling in beeld

In deze sessie werd de havoP-leerling niet als één type neergezet, maar juist in zijn diversiteit. Aan de hand van zes archetypen (de zoeker, doener, presteerder, idealist, overlever en ondernemer) schetsen Babs van Sleeuwen & Wilma Bredewold een rijker beeld van wat leerlingen motiveert en waar zij op vastlopen. Met dit model krijgen de leerlingen geen label, maar het is bedoeld als denktool: welk gedrag zie je, en wat vraagt dat van jouw begeleiding?

Een belangrijke boodschap was dat havoP niet alleen ‘voor de doener’ is. Iedere leerling kan in het praktijkgerichte programma tot zijn recht komen, mits de opdrachten ruimte bieden voor keuze, betekenis en verschillende rollen binnen samenwerking.

Voor docenten betekent dit:

• Kijk achter gedrag. Is er sprake van ongemotiveerdheid, of van overbelasting?
• Bied structuur waar nodig (bijvoorbeeld bij de overlever met zwakkere executieve functies).
• Geef ruimte voor initiatief (bijvoorbeeld bij de ondernemer).
• Verbind opdrachten aan maatschappelijke relevantie (voor de idealist).

Ook het keuzeproces voor havoP kwam nadrukkelijk aan bod. Enthousiasme en duidelijkheid vanuit de school maken het verschil. Begin op tijd, laat leerlingen ervaren wat havoP inhoudt en formuleer als school een heldere visie: wat willen we met praktijkgericht onderwijs bereiken voor onze havisten?
Deze workshop onderstreepte dat havoP geen ‘extra vak’ is, maar een kans om recht te doen aan het toepassingsgerichte profiel van de havist.

Wilma en Babs zijn beiden professioneel trainer havoP, lees hier meer.

3. Taal brengt de havist verder

In deze workshop stond de kracht van goede vragen centraal. Marieken Pronk en Lisette Goos namen de deelnemers mee in de wondere wereld van de docentvragen. Onderzoek laat zien dat het merendeel van deze vragen niet inhoudelijk is, maar eerder te maken heeft met lesgeven in de praktijk, en dat slechts een klein percentage aanzet tot ‘hogerorde-denken’. Door bewust te werken met ‘waarom’-vragen en denkvragen kun je leerlingen activeren en verdiepend laten redeneren. Ze dwingen leerlingen om redeneringen expliciet te maken en verbanden te leggen. Dat vraagt taal én precies daar zit de groei.

Goede vragen maken doe je zo:

• Denk vooraf na over het doel van je vraag: check, verdieping of transfer?
• Geef wachttijd, want de stilte is productief.
• Werk met ‘no opt out’: iedereen blijft cognitief betrokken.
• Stimuleer antwoorden in volledige zinnen om taalontwikkeling te versterken.

Goede vragen lokken niet alleen denken uit, maar ook taal. En taal is onmisbaar om tot begrip te komen, het is het instrument waarmee leerlingen denken. Niet alleen bij Nederlands, maar in elk vak. Voor scholen die werken aan taalgericht vakonderwijs biedt deze aanpak een concrete ingang. Niet méér taalonderwijs, maar rijkere interactie binnen alle vakken.

Marieken is onderwijsadviseur en lid van o.a. De Talengroep, Lisette is docent Nederlands bij het Jac. P. Thijsse College in Castricum.

4. Groepsdynamiek in de havo

In deze interactieve lezing vertelt Ivo Dokman meer over de ongewenste groepsdynamiek die in veel havoklassen herkenbaar is: leerlingen die afgeleid zijn, elkaar voortdurend bezighouden, huiswerk niet maken of niet echt aan de slag gaan tijdens de les. Wat maakt dat dit gedrag ontstaat, wie heeft de meeste invloed/macht in de groep en waarom gebeurt dat? Onder het gedrag liggen sociale normen; de ongeschreven regels die bepalen wat ‘normaal’ is in de klas. Door deze dynamieken te herkennen, leren leraren, onderwijs ondersteunend personeel en leidinggevenden hoe ze invloedrijk gedrag tijdig kunnen bijsturen en aan een positieve leercultuur kunnen werken.

Samenwerken is essentieel in praktijkgericht onderwijs, maar effectief samenwerken ontstaat niet vanzelf. Belangrijke boodschap: betekenisvolle, levensechte opdrachten verhogen motivatie, maar stellen ook eisen aan begeleiding. Niet iedere leerling pakt vanzelf verantwoordelijkheid. Sommige leerlingen trekken het werk naar zich toe (presteerders), anderen haken af als de structuur ontbreekt.

Enkele concrete tips:

• Maak rollen en verwachtingen expliciet.
• Bouw reflectiemomenten in.
• Geef formatieve feedback zonder directe consequenties.
• Bespreek samenwerking als leerdoel op zichzelf.

De rol van de docent verschuift van zender naar coach. Dat vraagt andere interventies: minder inhoudelijk overnemen, meer vragen stellen, spiegelen en structureren. Voor schoolleiders ligt hier een professionaliseringsvraag: hoe ondersteunen we docenten in deze coachende rol?

Ivo is trainer en adviseur bij BuroWijzicht.

5. Competenties als reddingsboei voor de havist

Een herkenbaar beeld: de docent werkt keihard, terwijl de havo 4 klas achteroverleunt en vooral consumeert. We hebben de neiging om in zo’n situatie naar de leerlingen te wijzen, maar kan het zijn dat we vooral de effecten zien van onderwijs dat niet aansluit op de specifieke leerbehoeften en talenten van de havist?

Tijdens het havocongres verzorgden Bas Smies en Douwe van der Hucht (bestuursleden van Havisten Competent) een workshop, waarin zij een warm pleidooi hielden voor competenties als pijler voor motiverend havo-onderwijs en een goede aansluiting op het hbo. Door ruimte in te bouwen voor competenties als probleemoplossend (samen)werken, het ontwikkelen van een sterke beroepshouding en het nemen van regie over het eigen leerproces krijgen we een hele andere kant van onze havo-leerlingen te zien: geen passieve consumenten, maar sociaal vaardige en ondernemende slimme doeners.

Met zo’n 30 geïnteresseerde deelnemers deelden zij inspirerende ‘good practices’ uit het HaCo-leernetwerk en gingen samen in gesprek over de vraag: hoe ontwikkelen havisten competenties om succesvol te zijn binnen en na het havo-onderwijs? Dat leidde tot geanimeerde gesprekken, waarbij op veel scholen al mooie bouwstenen aanwezig bleken. Een gedeelde conclusie was dat het van belang is om als lesgevend team samen de schouders onder motiverend havo-onderwijs te zetten, om echt het verschil voor de havist te kunnen maken. Dat is een mooi, maar ook complex proces van de lange adem. Deelname aan een leernetwerk als Havisten Competent, dat gericht is op duurzame onderwijsontwikkeling en uitwisseling en inspiratie tussen scholen, kan in dat proces richting en ondersteuning bieden.

Meer informatie is te vinden op www.havistencompetent.nl.

Nieuwsgierig geworden?
Houd onze website in de gaten voor informatie over het havocongres in 2027!